به چرایی مکتب روان‌شناسی اسلامی دو دسته پاسخ داده شده است «کاستی‌های روان‌شناسی مادی» و «درونداشت‌های مکتب روان‌شناسی اسلامی»، فعالین این حوزه معتقدند کاستی‌ها حکایت از ضرورت‌ها می‌کنند و درونداشت‌ها حکایت از توانایی‌ها دارند. پس وقتی ضرورتی احساس می‌شود در عین حالی که توانی برای حل آن وجود دارد، می‌بایست طرحی نو درانداخت.

چکیده‌ی پایان‌نامه‌ی کارشناسی‌ارشد

چرایی مکتب روان‌شناسی اسلامی &‌ امین ترحمی اصل

چرا؟

اولین سوالی که مکتب روان‌شناسی اسلامی با آن روبه‌رو است چرایی یا ضرورت آن است. ضرورتی که جمعی از اندیشمندانِ روان‌شناس مسلمان را واداشته است تا در این زمینه کوشش نمایند. با کندوکاو در میانِ دلایلِ ایشان است که روشن می‌شود، آیا چنین ضرورتی وجود دارد یا نه؟

روان‌شناسی مگر چه کمبودی دارد که ایشان پیِ چنین بنیانی هستند و در این مسیر همت گماشته‌اند؟

پرداختن به این مهم چندین نفع دارد:

اول، علاقه‌مندان این عرصه را از گام برداشتن در این مسیر مطمئن یا منصرف می‌نماید.

دوم، مجموعه‌ی ضرورت‌ها به صورت یکپارچه جمع می‌شوند و در نتیجه ساختاری ایجاد می‌شود تا منتقدان در نقد آن بکوشند و علاقمندان پاسخ دهند.

سوم، با روشن شدن ضرورت، سمت‌وسوی حرکت نیز مشخص می‌شود.

به چرایی دو دسته پاسخ داده شده است «کاستی‌های روان‌شناسی مادی» و «درونداشت‌های مکتب روان‌شناسی اسلامی». فعالین این حوزه معتقدند کاستی‌ها حکایت از ضرورت‌ها می‌کنند و درونداشت‌ها حکایت از توانایی‌ها دارند. پس وقتی ضرورتی احساس می‌شود در عین حالی که توانی برای حل آن وجود دارد، می‌بایست طرحی نو درانداخت.

کاستی‌های موجود در روان‌شناسی را می‌توان در شش‌ بخش بررسی نمود:

«وجود سوگیری»، «خطای مبانی»، «ناسازگاریِ فرهنگی اعتقادی»، «روشمندی، محدودیت و انحصار»، «ناکارآمدی» «ارزشمداری، بایدها و نبایدها».

امّا در خصوص درونداشت‌های مکتب روان‌شناسی اسلامی می‌توان به موراد زیر اشاره نمود:‌

«منافع روان‌شناسی»، «وجود معارف روان‌شناختی دینی»، «لزوم ایجاد رویکرد واحد و جامع»، «جامعه‌سازی اسلامی» و «منافع بومی‌سازی».

روش تحقیق

گسترش و پراکندگی مستندات موجود در خصوص چرایی مکتب روان‌شناسی اسلامی، ضرورتِ پژوهشی با روش «مرور نظام‌مند» و «فراترکیب» را ضروری می‌ساخت. مرور نظام‌مند روش قاعده‌مندی برای یافتن همه‌ی اطلاعات موجود در یک موضوع خاص است و سخت‌گیرانه از یک شیوه‌نامه‌یِ از پیش تعیین شده تبعیت می‌کند. این نوع مرور مقدمه‌ی فراتحلیل (تحلیل کمّی متون) یا فراترکیب (تحلیل کیفی متون) به شمار می‌رود.

فراترکیب روشی است که پژوهش‌های کیفی در هم تلفیق شده و تفاوت‌ها و شباهت‌های آن‌ها با هم مقایسه می‌شود، به شکلی که پس از ترجمان یافته‌ها، تفسیری نو از آن بدست می‌آید. این تفسیر می‌تواند به توضیح جامع‌تر پدیده‌ی مورد نظر بی‌انجامد و در توضیح آن نظریه‌های جدیدی ارائه دهد.

نتیجه‌ی تحقیق

نتیجه‌یِ جستجویِ ساختارمند در خصوص چرایی مکتب روان‌شناسی اسلامی، شناساییِ ۳۷ نشریه و ۳۳ استاد فعال در این عرصه بود. از بررسی آرشیو و آثار ایشان ۶۰ کتاب، ۷۰۰ مقاله، ۱۸ میزگرد استخراج گردید. پس از حذف اسناد نامرتبط از بین آثار شناسایی شده، ۳ کتاب، ۱۴ مقاله، ۷ مصاحبه، و ۱۴ میزگرد، باقی ماند که نسبت به تلخیص، کدگذاری، دسته بندی، یکپارچه‌سازی و بازنویسی آن اقدام شد.

بنابراین پژوهشِ فوق کوشیده است تا با شناسایی، جمع‌آوری و دسته‌بندی تمامیِ مطالعاتِ قبلی در این حوزه به ترکیب و یکپارچه‌سازی آن پرداخته و سپس به بررسی و تحلیلِ آن بنشیند. به امید اینکه نظامی جامع به وجود آورد تا هر شخصی با مطالعه‌‌اش درکِ شفاف و روشنی از چرایی مکتب روان‌شناسی اسلامی به دست آورد، به حدی که از مطالعه‌ی سایر متون بی‌نیاز گردد.